Con người trong chữ con và chữ người luôn tồn tại hai trạng thái giằng co thân xác và tâm hồn.

Trong Sói đồng hoang (Der Steppenwolf) của Hermann Hesse, Harry Haller hiện lên như một con người luôn sống trong một cuộc giằng co với chính mình. Ông nhìn thấy nơi mình hai con người dường như không thể hòa hợp: một bên là “Người”, với lý trí, văn hóa, nghệ thuật và những khát vọng tinh thần; bên kia là “Con”, với bản năng, dục vọng, thân xác, cô độc và những thôi thúc mà lý trí không dễ chế ngự. Haller đau khổ không chỉ vì trong ông có hai chiều kích ấy, mà sâu xa hơn, vì ông tưởng rằng chúng phải loại trừ nhau. Muốn trở thành “Người”, ông phải chối bỏ “Con”; muốn sống thanh cao, ông phải quay lưng với những gì thuộc về thân xác. Nhưng càng cố xua đuổi phần “Con”, ông càng bị nó đeo đuổi. Càng muốn sống bằng tinh thần, ông càng trở nên xa lạ với chính thân phận làm người của mình.

Chính trong cuộc giằng co ấy, Maria bước vào đời Haller.

Nếu Hermine là người kéo ông ra khỏi căn phòng khép kín của những suy tưởng, dạy ông khiêu vũ, vui chơi và bước vào đời sống, thì Maria đưa ông đến gần hơn với một điều còn căn bản hơn: thân xác và cảm xúc. Cô không đến để tranh luận với Haller về triết học. Cô không cố giải thích cho ông thế nào là ý nghĩa của cuộc đời. Cô chỉ sống, và bằng chính cách sống ấy, cô dạy ông một bài học mà những suy tư dài dòng của ông chưa bao giờ đem lại: có những điều không thể hiểu bằng lý trí trước khi được sống bằng chính con người mình.

Haller đã suy nghĩ quá nhiều về cuộc đời. Ông phân tích xã hội, phân tích nghệ thuật, phân tích chính mình. Ông muốn tìm một lời giải cho sự hiện hữu của mình. Nhưng có lúc, càng phân tích, con người càng đứng xa cuộc sống. 

Ta có thể nói rất nhiều về tình yêu mà chưa biết yêu là gì; có thể suy nghĩ rất nhiều về hạnh phúc mà lại không biết tận hưởng một niềm vui nhỏ bé; có thể hiểu rất nhiều về con người nhưng lại không biết làm thế nào để ở bên một con người cụ thể.Ta có thẻ lý giải những bông hoa nở trên sa mạc nhưng lại không thấy vẻ đẹp kỳ vĩ của nó nơi khô cằn chỉ cần một cơn mưa nhỏ.

Maria không cho Haller một triết thuyết mới. Cô cho ông một kinh nghiệm sống.

Một ánh mắt. Một sự gần gũi. Một chút dịu dàng. Một nụ cười. Một niềm vui bình thường. Một khoảnh khắc được sống mà không cần phải hỏi nó có ý nghĩa triết học gì. 

Và chính ở đó, Haller bắt đầu bước ra khỏi cái tôi khép kín của mình.

Có những điều không thể suy nghĩ thay cho một cái ôm. Không thể phân tích thay cho một nụ cười. Không thể dùng triết học để sống thay cho một khoảnh khắc yêu thương. Có những điều phải được sống trước khi có thể hiểu.

Maria giúp Haller đi từ suy tưởng đến trải nghiệm, từ đứng ngoài quan sát đến bước vào cuộc đời.

Điều đó càng rõ khi nhìn vào cách Haller sống với thời gian. Ông dường như luôn bị kéo về quá khứ hoặc ám ảnh bởi tương lai. Ông mang theo những gì đã mất, những lý tưởng đã vỡ, những thất vọng và những câu hỏi chưa có lời đáp. Ngay cả hiện tại cũng thường bị ông nhìn qua một lớp kính của ký ức và suy tưởng.

Maria thì khác. Cô thuộc về hiện tại.

Một bữa ăn có thể chỉ là một bữa ăn. Một điệu nhảy có thể chỉ là một điệu nhảy. Một cuộc gặp gỡ có thể chỉ là một cuộc gặp gỡ. Một niềm vui không nhất thiết phải được đưa lên bàn cân của triết học để chứng minh rằng nó đáng giá.

Đối với một người như Haller, đó là một khám phá không nhỏ.

Cuộc đời không phải lúc nào cũng là một bài toán cần lời giải. Có những lúc cuộc đời chỉ cần được sống. Maria giúp Haller trở về với cái hiện tại mà ông đã đánh mất trong những tầng suy tưởng của mình.

Nhưng có lẽ điều Maria đem đến cho Haller còn sâu hơn thế. Ông không chỉ cô độc; ông còn có một thứ mặc cảm âm thầm đối với chính thân phận con người của mình. Ông muốn mình cao hơn bản năng, cao hơn những nhu cầu của thân xác, muốn thuộc về một thế giới tinh thần thanh cao. Nhưng càng cố vươn lên, ông càng cảm thấy bị kéo xuống bởi chính những gì ông không muốn nhìn nhận nơi mình.

Maria không nhìn những điều ấy bằng ánh mắt kết án. Ở bên cô, Haller có thể thôi đóng vai một trí thức cô độc, thôi phải chứng minh mình khác biệt, thôi phải sống như thể mình đã vượt lên trên những nhu cầu rất bình thường của con người. Ông có thể đơn giản là một con người cần được yêu thương, cần được gần gũi, cần được đón nhận. Đó là một kinh nghiệm chữa lành.

Bởi đôi khi điều một con người cần không phải là một lời giảng giải, mà là một người có thể ở bên mình mà không biến những yếu đuối của mình thành một bản án. Maria không hỏi Haller phải trở thành ai. Cô giúp ông được là một con người.

Và từ việc dám chấp nhận mình như một con người cụ thể, với thân xác, cảm xúc, những mong muốn và cả những giới hạn, Haller mới có thể bắt đầu thay đổi.

Ở đây, câu chuyện của Maria mở ra một vấn đề sâu hơn: hòa giải giữa “Con” và “Người”. Haller từng nghĩ rằng muốn trở thành “Người”, ông phải tiêu diệt “Con”. Nhưng nếu “Người” tiêu diệt hoàn toàn “Con”, con người sẽ trở nên khô cứng, xa lạ với chính thân phận của mình. Ngược lại, nếu “Con” hoàn toàn thống trị, con người lại đánh mất tự do và trách nhiệm.

Vậy phải làm gì? Không phải hỏi “Ai thắng?”, mà phải hỏi: Làm thế nào để “Con” và “Người” có thể cùng hiện diện trong một con người trưởng thành? Đó mới là hòa giải.

Hòa giải không có nghĩa là mọi mâu thuẫn bên trong biến mất. Con người vẫn có bản năng, nhưng không để bản năng làm chủ. Vẫn có dục vọng, nhưng không để dục vọng trở thành toàn bộ con người. Vẫn có giận dữ, nhưng không trao cho cơn giận quyền quyết định hành động. Vẫn có những nhu cầu rất đời thường, nhưng có khả năng hướng những nhu cầu ấy về điều tốt đẹp.

Trưởng thành không phải là trở thành một con người không còn bản năng. Trưởng thành là biết sống với bản năng bằng tự do và trách nhiệm.

Nếu nhìn Maria từ chiều sâu tâm lý học, cô còn có thể được hiểu như hình ảnh của một phần đời sống mà Haller đã bỏ quên. Ông đã sống quá lâu trong thế giới của lý trí; Maria đưa ông về với cảm xúc. Ông quen với sự kiểm soát; Maria giúp ông học cách đón nhận. Ông đứng ngoài quan sát; Maria giúp ông bước vào kinh nghiệm.

Theo nghĩa ấy, Maria không chỉ là một người phụ nữ mà Haller gặp trên đường đời. Cô còn có thể được đọc như biểu tượng của phần con người bị ông đẩy ra bên ngoài ý thức.

Đón nhận Maria cũng là bắt đầu đón nhận một phần của chính mình.

Bởi chúng ta không thể trở thành một con người toàn vẹn bằng cách chỉ giữ lại những gì mình thích và loại bỏ những gì mình không muốn nhìn thấy. Một con người trưởng thành phải đủ can đảm để nhìn nhận toàn bộ mình: ánh sáng và bóng tối, lý trí và cảm xúc, sức mạnh và yếu đuối, khát vọng cao cả và những nhu cầu rất bình thường. Sau đó mới có thể từng bước chuyển hóa chúng.

Nhưng Maria không phải là lời giải cuối cùng cho Haller. Cô chỉ mở một cánh cửa.

Sau Maria vẫn còn Hermine, Pablo, Nhà hát Kỳ ảo và Mozart. Hermine giúp Haller bước ra khỏi cô độc; Maria đưa ông trở về với thân xác và cảm xúc; Pablo mở ra một thế giới của âm nhạc, sự ngẫu hứng và niềm vui; còn Mozart đưa ông đến với tiếng cười. Nhà hát Kỳ ảo cuối cùng mở ra trước Haller một thế giới trong đó cái tôi không còn bị giam hãm trong hai chữ “Người” và “Sói”.

Vì thế, Maria không chữa lành Haller một cách hoàn tất. Cô chỉ giúp ông mở cánh cửa mà chính ông đã khóa lại từ lâu.

Cánh cửa trở về với đời sống. Và có lẽ đây mới là điều đáng suy nghĩ nhất.

Hòa giải với chính mình không phải để con người sống một mình dễ chịu hơn. Hòa giải bên trong cuối cùng phải mở ra một khả năng khác: khả năng sống với người khác.

Một người không chấp nhận thân xác và những giới hạn của mình thường khó chấp nhận những giới hạn của người bên cạnh. Một người không tha thứ cho những yếu đuối của mình thường dễ khắt khe với yếu đuối của tha nhân. Một người luôn phải chứng minh mình cao thượng sẽ khó chịu trước những người sống rất bình thường.

Maria giúp Haller học một bài học vượt ra ngoài tình yêu nam nữ: đón nhận con người trong tính toàn vẹn của nó.

Con người có thân xác. Có dục vọng. Có những nhu cầu. Có những yếu đuối. Có những ước mơ. Có những phần rất cao thượng, nhưng cũng có những phần rất bình thường. Không ai chỉ là một thiên thần. Nhưng cũng không ai chỉ là một con thú. Con người đứng giữa hai chiều kích ấy và phải không ngừng học cách trở thành Người.

Có lẽ vì thế, Maria là một trong những nhân vật dịu dàng nhất trong hành trình đầy giằng xé của Harry Haller. Cô không trả lời những câu hỏi lớn của ông. Cô không trao cho ông một triết thuyết mới. Cô chỉ giúp ông trở lại với những điều tưởng như nhỏ bé nhất: sống, cảm nhận, yêu thương và hiện diện trong khoảnh khắc mình đang sống.

Qua Maria, Haller bắt đầu hiểu rằng “Con” không phải là kẻ thù mà “Người” phải tiêu diệt. Phần bản năng không cần bị phủ nhận; nó cần được nhận biết, được hướng dẫn và được hòa nhập vào một đời sống trưởng thành.

Bởi vậy, hòa giải giữa “Con” và “Người” không phải là cuộc chiến để một bên chiến thắng bên kia. Đó là hành trình để con người thôi bị xé đôi bởi chính mình.

Và có lẽ, điều này không chỉ dành cho Harry Haller. Chúng ta cũng thường muốn trở thành một người nào đó tốt đẹp hơn bằng cách chối bỏ những phần mình không thích. Ta muốn mình luôn mạnh mẽ nên không cho phép mình yếu đuối. Muốn mình luôn cao thượng nên không dám nhìn nhận sự ích kỷ. Muốn mình luôn bình an nên cố giấu đi những giận dữ và tổn thương.

Nhưng những gì bị chối bỏ không vì thế mà biến mất. Có lẽ điều cần thiết hơn không phải là ghét bỏ những phần ấy, mà là đưa chúng ra ánh sáng.

Nhìn nhận để hiểu. Hiểu để chuyển hóa. Và chuyển hóa để có thể sống tự do hơn.

Ta không cần trở thành một con người hoàn hảo mới có thể yêu thương.

Ta không cần loại bỏ mọi yếu đuối mới có thể sống với người khác.

Ta chỉ cần đủ thành thật để nhận ra mình, đủ bao dung để đón nhận mình và đủ can đảm để thay đổi.

Khi “Con” không còn bị “Người” khinh miệt, và “Người” không còn bị “Con” thống trị, con người bắt đầu tìm thấy một thứ tự do sâu xa hơn: tự do được sống thật với chính mình mà không trở thành nô lệ cho chính mình.

Từ sự hòa giải bên trong ấy, một cánh cửa khác mở ra. Cánh cửa đi đến với người khác. Bởi cuối cùng, hòa giải với chính mình không phải để sống một mình tốt hơn, mà để có thể sống cùng người khác bằng một trái tim tự do hơn, dịu dàng hơn và nhân bản hơn.

Và có lẽ đó cũng là hành trình của mỗi người: từ “Con” đến “Người”, không phải bằng cách giết chết phần “Con” nơi mình, mà bằng cách học cách yêu thương, giáo dục và chuyển hóa nó để trở thành một con người trọn vẹn hơn.

L.m Giuse Hoàng Kim Toan