Hoán cải việc sử dụng các phương tiện truyền thông kỹ thuật số
Trong cuộc gặp gỡ các tham dự viên nhân dịp Ngày Năm Thánh các nhà truyền giáo kỹ thuật số và những người Công giáo có ảnh hưởng (28-29/7/2025), Đức Giáo Hoàng Lêô XIV nhấn mạnh: “Khoa học và công nghệ ảnh hưởng đến cách chúng ta sống trong thế giới, thậm chí ảnh hưởng đến cách chúng ta hiểu về chính mình và cách chúng ta tương quan với Thiên Chúa, cách chúng ta tương quan với nhau. Nhưng không có điều gì đến từ con người và từ sự sáng tạo của con người được phép làm mất phẩm giá của người khác”[10]. Sứ mạng của người tín hữu khi lên mạng là nuôi dưỡng một nền văn hoá nhân văn Kitô giáo. Đó cũng là vẻ đẹp của mạng Internet đối với con người.
Vấn đề chính yếu khi loan báo Tin Mừng trên môi trường kỹ thuật số không chỉ dừng lại ở việc sáng tạo nội dung, phát triển chiến lược mà là đảm bảo một sự hiện diện thấm nhuần tính nhân văn. Đức Hồng y Parolin nhắc nhớ: “Thực hiện sứ mạng kỹ thuật số có nghĩa là chấp nhận nhịp điệu, những vết thương, những câu hỏi và mục tiêu theo đuổi của những người sống trong không gian đó, mà không đầu hàng sự ẩn danh, hời hợt hoặc những cám dỗ của việc tự quảng bá”[11]. Sự đóng góp chân thực nhất mà mỗi người chúng ta có thể mang lại cho môi trường kỹ thuật số chính là tầm nhìn liên quan đến con người, được sinh ra từ “hình ảnh và đền thờ của Chúa Ba Ngôi”. Nên nhớ rằng, đằng sau thế giới ảo là những con người thật với những cảm xúc, yêu thương, và cả những tổn thương, nỗi đau có thật. Dưới sự hướng dẫn của Chúa Thánh Thần và ân ban khôn ngoan của Ngài, cần đặt con người ở trung tâm của mọi tương tác kỹ thuật số và công nghệ, đồng thời tìm mọi phương thế để “giải trừ vũ khí trong truyền thông”.
Cùng với việc tôn trọng phẩm giá con người, khi sử dụng các phương tiện truyền thông kỹ thuật số, các tín hữu được mời gọi kiến tạo và duy trì sự hiệp nhất. Đức Thánh Cha Bênêđictô XVI nhấn mạnh rằng trong bất cứ hiện thực nào của cuộc sống mà chúng ta được mời gọi tham dự, dù đó là không gian vật lý hữu hình hay trong thế giới kỹ thuật số, không được thiếu đi sự gắn bó và hiệp nhất khi diễn tả đức Tin và làm chứng cho Tin Mừng[12]. Sử dụng các phương tiện truyền thông kỹ thuật số trong tinh thần hiệp thông tức là đang đi xây những nhịp cầu nối kết, đối thoại và hoà giải, thay vì những bức tường ngăn cách, cay đắng và hận thù. Thật đáng buồn, khi có một số tài khoản cá nhân và một số nhóm, trang trên các nền tảng mạng xã hội, tuy mang danh (hay mạo danh/giả danh?) hoặc gắn mác Công giáo, thường xuyên nhân danh tư cách “sứ ngôn” để nói lên sự thật nhưng lại toàn xây dựng và chia sẻ những nội dung mang tính săm soi, chỉ trích, công kích, vu khống, đả phá… gây nên chia rẽ, gieo rắc nghi ngờ. Những “nhà truyền giáo kỹ thuật số tự phát” kiểu ấy rất dễ rơi vào tình trạng của những “dân phòng trên mạng”[13].
Nỗ lực xây dựng sự hiệp nhất trên môi trường kỹ thuật số cần tiếp tục sinh hoa trái hiệp thông trong đời thường. Sau đây là một vài gợi ý của Đức Thánh Cha Phanxicô để mạng xã hội thực sự trở thành một tài nguyên cho sự hiệp thông, cũng áp dụng cho các các phương tiện truyền thông kỹ thuật số khác: “Nếu một gia đình sử dụng mạng để kết nối nhiều hơn, để rồi gặp nhau ở bàn ăn và nhìn vào mắt nhau, thì đó là một tài nguyên. Nếu một cộng đoàn Hội Thánh phối hợp hoạt động của mình thông qua mạng lưới, rồi sau đó cùng nhau cử hành Bí tích Thánh Thể, thì đó là một tài nguyên. Nếu mạng trở thành một cơ hội để chia sẻ những câu chuyện và những kinh nghiệm về cái đẹp hay đau khổ ở xa chúng ta, để cùng nhau cầu nguyện và cùng nhau tìm kiếm điều tốt đẹp để tái khám phá lại những gì hợp nhất chúng ta, thì đó là một nguồn tài nguyên”[14].
3. Hoán cải đời sống để nên chứng tá Dẫu không phủ nhận những lợi ích to lớn của các phương tiện truyền thông kỹ thuật số nhưng chúng ta cũng có thể cảm nhận được những tác động tiêu cực của việc dùng màn hình đối với đời sống thiêng liêng, năng lượng và sức khoẻ tổng thể. Lý tưởng rao giảng trên mạng thật đáng trân trọng, thao thức truyền giáo qua các phương tiện kỹ thuật số là đáng quý, tiềm năng loan báo Tin Mừng cũng có thể nói là vô hạn nhưng cần cẩn thận kẻo rơi vào nguy cơ “chết chìm” trong lục địa này. Rất nhiều khi chưa kịp trở nên những “nhà truyền giáo kỹ thuật số” thì đã trở thành những “nô lệ dễ bảo” của các phương tiện kỹ thuật số.
Chúng ta có thể liệt kê ra rất nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến sức khoẻ thể lý và tinh thần nếu sử dụng quá mức các phương tiện truyền thông kỹ thuật số. Chẳng hạn như hội chứng “nghiện mạng xã hội”, hội chứng “sợ không có điện thoại ở gần” (Nomophobia); hội chứng “tật máy giật/cơ” (TIC) ở trẻ em; hội chứng “thị giác màn hình” (CVS: Computer Vision Syndrom) hay “mỏi mắt kỹ thuật số” (DES: Digital Eye Strain); hội chứng “mất trí nhớ kỹ thuật số” (Digital Dementia); hoặc nghiêm trọng hơn là hội chứng “tự hại kỹ thuật số” (digital self-harm). Hơn nữa, lạm dụng các phương tiện truyền thông kỹ thuật số còn có thể phương hại đến niềm tin. Chẳng hạn cảm thấy việc đến nhà thờ tham dự Thánh lễ không còn hứng thú bằng ở nhà lướt mạng, các giờ học giáo lý, các sinh hoạt tôn giáo không hấp dẫn bằng những trò chơi trên thế giới ảo… Có người gọi đó là “cuộc bách hại êm dịu thời kỹ thuật số”, “cấm đạo thời @”.
Thực ra, một nhà loan báo Tin Mừng kỹ thuật số, với tư cách là môn đệ-truyền giáo của Đức Giêsu Nadarét trong nền văn hóa đương đại, được mời gọi trở thành một “người phản lại hay chống lại ảnh hưởng kỹ thuật số” (anti/counter-digital influencer)[18]. Tất cả chúng ta, dù là “dân bản địa kỹ thuật số” hay “dân nhập cư vào kỹ thuật số”, nếu không biết cách chế ngự những ảnh hưởng của các phương tiện kỹ thuật số thì rất có thể “lợi bất cập hại”. Nữ tu Nancy Usselmann, dòng Nữ Tử Thánh Phaolô (FSP), đề nghị một thử thách là giữ “chay” truyền thông[19], nhằm sử dụng truyền thông cách lành mạnh và hữu hiệu hơn. Sử dụng cách chừng mực và tiết độ các phương tiện kỹ thuật số mới có thể tự do hơn trên mạng xã hội[20]và không bị trói buộc bởi điện thoại di động[21].
Cũng cần nói thêm rằng các phương tiện truyền thông kỹ thuật số tuy đóng vai trò quan trọng trong sứ mệnh truyền thông của Giáo Hội, nhưng chúng không phải là cách thế duy nhất để rao giảng Tin Mừng. Chúng ta còn nhiều môi trường truyền giáo khác, còn nhiều cánh đồng lúa chín đang chờ thợ gặt nhiệt thành. Sẽ thật vô lý nếu không muốn nói là sai lầm khi mải mê kiếm tìm các phương thế chia sẻ cho những người ở xa, những người phía sau màn hình mà lãng quên những người đối điện, người ngay bên, người đang cần đến sự trợ giúp trực tiếp. Đức cố Giáo Hoàng Bênêđictô XVI từng nhắc nhở một cách mạnh mẽ: “Điều quan trọng là luôn nhớ rằng việc tiếp xúc ảo không thể và không được thay thế cho việc tiếp xúc nhân vị trực tiếp với những con người ở mọi bình diện của cuộc sống của chúng ta”[22].
Tạm kết
Trong bối cảnh xã hội – văn hoá và Giáo Hội hôm nay, thế giới kỹ thuật số là một nguồn lực lớn lao để loan báo Tin Mừng bằng một ngôn ngữ tức thời và nhất là “trong bối cảnh” đặt mình vào viễn tượng của sự gần gũi và “lắng nghe lịch sử”[23]. Sử dụng những kỹ thuật truyền thông hiện đại một cách thận trọng và khôn ngoan hoàn toàn có thể giới thiệu cho người ta biết đời sống của Giáo Hội và giúp người đương thời khám phá ra khuôn mặt của Chúa Kitô. Xây dựng một nền văn hoá kỹ thuật số thấm nhuần tính nhân văn Kitô giáo cũng là góp phần kiến tạo “nền văn hoá gặp gỡ và đối thoại”, “nền văn hoá chăm sóc”, “nền văn hoá thương xót”…
Mỗi Kitô hữu được mời gọi hoán cải việc sử dụng các phương tiện truyền thông kỹ thuật số, qua việc ý thức bảo vệ giá trị sự thật và sự thiện trong tinh thần bác ái; tôn trọng phẩm giá con người và kiến tạo sự hiệp thông; hoán cải đời sống để nên chứng tá; chừng mực và đặt giới hạn thời gian sử dụng. Có như thế, môi trường kỹ thuật số mới có thể trở thành nơi thi hành sứ vụ và việc loan báo mang tính ngôn sứ[24]. Những “nhà truyền thông của hy vọng” luôn bắt đầu từ sự đổi mới công việc và sứ mệnh của mình theo tinh thần Tin Mừng.
Xin được kết lại với những lời nhắn nhủ của các vị chủ chăn Giáo Hội Việt Nam trong Thư chung 2025 gửi cộng đoàn dân Chúa về sứ mạng loan báo Tin Mừng:
“Hãy sử dụng các phương tiện truyền thông với tư cách môn đệ thừa sai. Mỗi nút like, lời bình, hình ảnh, bài viết chúng ta đưa lên internet và mạng xã hội đều góp phần làm cho đời sống sạch đẹp hơn hoặc ngược lại.
Hãy có mặt trong môi trường kỹ thuật số này với ý thức chúng ta là các môn đệ được Chúa trao cho sứ mạng “đem yêu thương vào nơi oán thù, đem thứ tha vào nơi lăng nhục, đem an hòa vào nơi tranh chấp, đem chân lý vào chốn lỗi lầm” (Kinh Hòa bình)”[25].
[1] x. Phanxicô, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 53 (năm 2019), theo WHĐ (16/02/2019): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/su-diep-cua-duc-thanh-cha-phanxico-cho-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-lan-thu-53-nam-2019–34731; x. Bộ Truyền Thông Toà Thánh, Tài liệu Hướng tới sự hiện diện tròn đầy: Suy tư mục vụ về việc tham gia Mạng xã hội(28/05/2023), số 3, theo WHĐ (25/6/2023): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/bo-truyen-thong-tai-lieu-suy-tu-muc-vu-ve-viec-tham-gia-mang-xa-hoi-51105
[2] Bênêđictô XVI, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 47 (năm 2013), theo WHĐ (26/01/2013): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/-su-diep-cua-duc-thanh-cha-benedicto-xvi-nhan-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-lan-thu-47-17831
[3] x. Buổi mạn đàm cùng Linh mục Giuse Đào Nguyên Vũ với chủ đề: “Chân phước Anrê Phú Yên và truyền giáo kỹ thuật số”, do Truyền thông Hội đồng Giám mục Việt Nam thực hiện, theo WHĐ (03/8/2025): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/chan-phuoc-anre-phu-yen-va-truyen-giao-ky-thuat-so—lm-giuse-dao-nguyen-vu
[4] x. Hội Đồng Giám Mục Việt Nam, Thư Mục vụ năm 2025 gửi cộng đồng Dân Chúa: “Cùng nhau loan báo Tin Mừng”, theo WHĐ (20/9/2024): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/thu-muc-vu-nam-2025-cua-hoi-dong-giam-muc-viet-nam-gui-cong-dong-dan-chua-%E2%80%9Ccung-nhau-loan-bao-tin-mung%E2%80%9D
[5] x. Làm thế nào thế giới kỹ thuật số có thể trở thành phương tiện truyền đạt đức tin?, theo Vatican News (29/07/2025): https://www.vaticannews.va/vi/church/news/2025-07/ngay-nam-thanh-cac-nha-truyen-giao-ky-thuat-so.html
[6] Phanxicô, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 52 (năm 2018), theo WHĐ (16/4/2018): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/su-diep-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-thu-52-2018–32294
[7] x. Phanxicô, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 59 (năm 2025), theo WHĐ (21/02/2025): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/su-diep-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-lan-thu-59-nam-2025—hay-chia-se-niem-hy-vong-trong-tam-hon-anh-chi-em-cach-hien-hoa-x-1-pr-315-16
[8] x. Bênêđictô XVI, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 42 (năm 2008), theo WHĐ (26/02/2008): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/su-diep-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-lan-thu-42-nam-2008-phuong-tien-truyen-thong-tu-ton-phong-hay-phuc-vu-50839
[9] Bênêđictô XVI, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 47 (năm 2013), theo WHĐ (26/01/2013): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/-su-diep-cua-duc-thanh-cha-benedicto-xvi-nhan-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-lan-thu-47-17831
[10] x. Diễn văn của Đức Thánh Cha Lêô XIV cho các nhà truyền giáo kỹ thuật số và người Công giáo có ảnh hưởng, theo WHĐ (30/7/2025): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/dien-van-cua-duc-thanh-cha-leo-xiv-cho-cac-nha-truyen-giao-ky-thuat-so-va-nguoi-cong-giao-co-anh-huong
[11] x. Làm thế nào thế giới kỹ thuật số có thể trở thành phương tiện truyền đạt đức tin?, theo Vatican News (29/07/2025): https://www.vaticannews.va/vi/church/news/2025-07/ngay-nam-thanh-cac-nha-truyen-giao-ky-thuat-so.html
[12] x. Bênêđictô XVI, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 47 (năm 2013), theo WHĐ (26/01/2013): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/-su-diep-cua-duc-thanh-cha-benedicto-xvi-nhan-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-lan-thu-47-17831
[13] x. Đặng Hoàng Giang, Thiện, ác và smartphone (Tái bản có bổ sung), Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội 2024.
[14] Phanxicô, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 53 (năm 2019), theo WHĐ (16/02/2019): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/su-diep-cua-duc-thanh-cha-phanxico-cho-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-lan-thu-53-nam-2019–34731
[15] x. George Plathottam SDB. Missionary Communication. In Communication for Pastoral Leadership, Book 3: Theological Perspectives in Social Communication. New Delhi: Don Bosco Communication India. 2010. Pages 104-108. ISBN: 978-81-87060-43-7, trích lại theo Website Học viện Phanxicô (14/05/2024): https://hocvienofm.com/bai-viet/than-hoc-truyen-thong/truyen-thong-truyen-giao
[16] Bênêđictô XVI, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 45 (năm 2011), theo WHĐ (26/01/2011): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/su-diep-cua-duc-thanh-cha-benedicto-xvi-nhan-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-lan-thu-45-17762
[17] x. Làm thế nào thế giới kỹ thuật số có thể trở thành phương tiện truyền đạt đức tin?, theo Vatican News (29/07/2025): https://www.vaticannews.va/vi/church/news/2025-07/ngay-nam-thanh-cac-nha-truyen-giao-ky-thuat-so.html
[18] x. Bruno Franguelli – Moisés Sbardelotto, Các nhà truyền giáo trong thế giới kỹ thuật số: Suy tư về hiệp hành trong thời đại kết nối, theo WHĐ (28/09/2025): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/cac-nha-truyen-giao-trong-the-gioi-ky-thuat-so-suy-tu-ve-hiep-hanh-trong-thoi-dai-ket-noi
[19] x. Nancy Usselmann, “Chay” truyền thông: Bạn có dám?, theo WGPHN (26/02/2025): https://www.tonggiaophanhanoi.org/chay-truyen-thong-ban-co-dam/
[20] x. Cecilia Galatolo, Ba bí quyết để tự do hơn trên mạng xã hội, theo WHĐ (24/10/2025): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/ba-bi-quyet-de-tu-do-hon-tren-mang-xa-hoi
[21] x. Felipe Arizmendi, Bị trói buộc bởi điện thoại di động, theo WHĐ (22/8/2025): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/bi-troi-buoc-boi-dien-thoai-di-dong
[22] Bênêđictô XVI, Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 45 (năm 2011), theo WHĐ (26/01/2011): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/su-diep-cua-duc-thanh-cha-benedicto-xvi-nhan-ngay-the-gioi-truyen-thong-xa-hoi-lan-thu-45-17762
[23] x. Bộ Truyền Thông Toà Thánh, Tài liệu “Missionary Tutti – Chúng ta là những nhà truyền giáo: Hành trình xuyên qua thế giới kỹ thuật số” (Lm. Fabio Nardelli biên soạn), phần Dẫn nhập, theo WHĐ (22/10/2025): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tai-lieu-missionary-tutti—chung-ta-la-nhung-nha-truyen-giao-hanh-trinh-xuyen-qua-the-gioi-ky-thuat-so
[24] x. Thượng Hội Đồng Giám Mục Thường Lệ Lần Thứ XVI, Văn kiện chung kết (26/10/2024), số 113, theo WHĐ (05/4/2025): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/van-kien-chung-ket-cua-dai-hoi-thuong-le-lan-thu-xvi-cua-thuong-hoi-dong-giam-muc
[25] Hội đồng Giám mục Việt Nam, Thư chung 2025 gửi cộng đoàn dân Chúa về sứ mạng loan báo Tin Mừng, theo WHĐ (10/10/2025): https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/thu-chung-nam-2025-cua-hoi-dong-giam-muc-viet-nam-ve-su-mang-loan-bao-tin-mung
Tác giả: Xuân Giang
Nguồn tin: ĐCV Bùi Chu, Tập san Ra Khơi số 33 – Bộ Mới: Hoán cải Mục vụ (01/11/2025), tr. 55-70.