Quyển Tân Ước và cuộc trở về của Raskolnikov trong tác phẩm “Tội ác và trừng phạt”, tác giả Dostoyevsky. 

Raskolnikov từng tin rằng con người có thể tự mình quyết định điều thiện và điều ác. Nếu một người thuộc hạng “phi thường”, người ấy có quyền vượt qua những luật lệ thông thường để đạt tới một mục đích cao hơn. Chính từ ý tưởng ấy, anh đã giết bà lão cầm đồ và người em gái của bà.

Nhưng sau tội ác, điều đáng sợ nhất không phải là cảnh sát hay nhà tù. Điều đáng sợ nhất là anh không còn có thể sống bình thường với chính mình.

Lý thuyết từng cho anh cảm giác mình là một con người đặc biệt, nhưng thực tế lại cho thấy điều ngược lại: anh trở nên cô độc, hoang mang và đau khổ. Anh muốn chứng minh mình có quyền “bước qua”, nhưng rồi nhận ra rằng không thể bước qua chính lương tâm mình.

Và ở đây, Sonia xuất hiện.

Sonia không đưa cho Raskolnikov một bài giảng thần học. Cô chỉ đem đến cho anh một điều mà lý thuyết của anh không thể hiểu nổi: tình yêu dành cho một con người ngay cả khi người ấy đã phạm tội.

Chính Sonia đọc cho anh nghe câu chuyện Lazarô.

Đây là một trong những hình ảnh quan trọng nhất của tiểu thuyết. Lazarô đã chết và nằm trong mồ. Đức Giêsu gọi ông bước ra. Raskolnikov cũng đang ở trong một thứ “ngôi mộ” khác: ngôi mộ của lý trí kiêu ngạo, của tội lỗi, của cô độc và tuyệt vọng.

Nhưng điều đáng chú ý là Dostoevsky không vội vàng cho Raskolnikov “sống lại”. Anh vẫn chống cự. Cuốn Kinh Thánh Sonia trao cho anh vẫn nằm đó. Anh chưa thể lập tức tin. Sự phục sinh của con người không phải là một phép biến đổi tức thời của trí óc.

Có khi cuốn Kinh Thánh phải nằm rất lâu dưới gối trước khi được mở ra.

Và đó chính là chiều sâu tâm lý của Dostoevsky: đức tin không đến để xóa bỏ lịch sử của tội lỗi, nhưng mở ra khả năng cho một con người bắt đầu lại từ chính nơi mình đã ngã xuống.

Raskolnikov phải đi qua Siberia. Anh phải chịu hình phạt. Nhưng hình phạt pháp lý chưa phải là sự cứu chuộc. Điều quyết định nằm sâu hơn: anh phải chấp nhận sự thật về chính mình, phải từ bỏ ý tưởng rằng mình đứng trên thiện và ác, và phải học lại một điều tưởng như rất đơn giản: con người không thể sống nếu không có tình yêu.

Vì thế, Kinh Thánh trong Tội ác và Hình phạt không phải là cuốn sách dùng để kết án Raskolnikov. Nó là cuốn sách mở ra trước mặt anh một con đường trở về.

Lazarô bước ra khỏi mồ không phải vì ông tự mình tìm được lối thoát. Ông bước ra vì có một tiếng gọi từ bên ngoài vọng vào nơi sự sống đã tắt.

Raskolnikov cũng vậy.

Có lẽ cuộc trở về của anh bắt đầu không phải khi anh hiểu hết Thiên Chúa, mà khi anh bắt đầu để cho tình yêu của một người khác chạm đến nơi mà lý trí của anh đã đóng kín.

Và đó cũng là một trong những nghịch lý lớn của Dostoevsky: con người tưởng mình được cứu bằng sức mạnh của lý trí, nhưng cuối cùng lại được đánh thức bởi tình yêu, lòng thương xót của Chúa.

L.m Giuse Hoàng Kim Toan